Artykuł zamieszczony w miesięczniku "SAMURAJ", luty 2002.


W całym mieczu japońskim, dla Japończyków najważniejsza jest głownia miecza, zwana również klingą lub brzeszczotem. Dla entuzjastów mieczy japońskich z innych krajów ważne jest właściwie wszystko, a oprawa miecza stanowi bardzo silną zachętę do kupna. W Japonii, nawet bardzo drogie miecze, wyceniane na kilkadziesiąt tysięcy dolarów, są sprzedawane w drewnianych pochwach, które noszą nazwę Shirasaya. Pochwa ta mieści wyłącznie głownię miecza, bez oprawy właściwej i charakterystycznej dla miecza japońskiego. Dla Japończyków w niczym to nie umniejsza wartości miecza, ponieważ to co najcenniejsze znajduje się na powierzchni głowni. Głownia musi dostarczać rzeczywiście dużo wrażeń, by bez tsuby, rękojeści, lakowanej pochwy, mogła zadowolić konesera.
Przedmiotem kolekcjonerstwa są nie tylko miecze ale również wszystkie jego elementy. W niniejszym artykule przedstawiamy informację na temat jednego z najpiękniejszych elementów miecza jakim jest Tsuba. Tsuba w języku polskim nosi nazwę gardy lub jelca tarczowego.
Nie sposób omawiać tematyki mieczy japońskich bez odniesienia się do konkretnych okresów z historii Japonii. Najważniejsze okresy zostały przedstawione w poniższej tabeli, i mimo że nie obejmują poszczególnych okresów panowania kolejnych cesarzy (poczynając od roku ok. 1000 jest tych okresów ponad 180), to te wskazują najbardziej istotne i są powszechnie stosowane przy omawianiu historii miecza.

 

Najważniejsze epoki historyczne

 

Okres od roku do roku

 

YAMATO 300 550
ASUKA 550 710
NARA 710 794
HEIAN 794 1185
KAMAKURA 1185 1333
MUROMACHI 1333 1573
AZUCHI-MOMOYAMA 1568 1600
EDO 1603 1868
MEIJI 1868 1912
TAISHO 1912 1926
SHOWA 1926 1989
HEISEI 1989 dzisiaj

Pierwsze Tsuby, wykonane ok. 1500 lat temu były z brązu i miały kształt końskiego chomąta. Były stosunkowo cienkie , ok. 3-4 mm i prawdopodobnie były gardami mieczy dekoracyjnych używanych do celebracji.
Tsuby z okresu nieco późniejszego, ok. X wieku, noszą nazwę Hoju i były wykonywane ze stopów brązu. Pierwsze tsuby na których pojawiają się motywy dekoracyjne były również wykonywane ze stopów brązu, ale jako tsuby bojowe zaczynają być już produkowane z żelaza.
W okresie Kamakura do Muromachi tsuby zaczynają mieć regularne kształty, przeważnie koła i coraz bogatsze zdobienia w motywy roślinne. Powszechnie są znane jako tsubyKagamishi.
Oprócz motywów rzeźbionych na powierzchni, pojawiają się elementy, które są wycinane na wskroś, co tworzyło ażurową konstrukcję.
Stare żelazne, kute tsuby dzieli się na 2 podstawowe grupy: Ko Tosho (stary miecznik) iKo Katchushi (stary płatnerz). Główny zamysł jaki przyświecał takiemu podziałowi, to fakt ,ze niektórzy miecznicy produkowali również tsuby do swoich głowni (Ko Tosho), a niektórzy (raczej zdecydowana większość) korzystali z wyrobów wyspecjalizowanych artystów, którzy oprócz tsub robili również inne elementy oprawy miecza. W tsubach Ko Katchushi pojawia się więcej elementów ozdobnych, są bardziej wysmakowane, co może być związane z tym, że wyspecjalizowany artysta spędzał więcej czasu nad swym dziełem.
W początkowym okresie Muromachi żelazne tsuby zaczynają być zdobione innymi metalami, głównie mosiądzem i miedzią, ale także złotem i srebrem. Innym wariantem jest tsuba Kamakurabori produkowana od przełomu XIV i XV wieku. Tsyby te są pełne, mają natomiast na powierzchni krajobrazy gór, rzek, jezior w trójwymiarze.
Jedne z najczęściej obecnie spotykanych tsub z okresu Muromachi, to tsuby Saotome. Są to tsuby duże , o średnicy ok. 9 cm, kute z grubego żelaza, coraz bardziej finezyjne i coraz bardziej precyzyjnie wykonane. Na załączonym zdjęciu przedstawiamy Tsuby w których ochronę tworzą precyzyjnie wykonane żelazne strzały. Tsuby te nie były nigdy używane i były wyprodukowane prawdopodobnie na specjalne zamówienie. Są tym cenniejsze, że zostały wykonane jako para dla mieczów katana i wakizashi. To rzadki przypadek by zachowały się pary tsub, zwykle po oprawieniu mieczy, "wiatr historii" taką parę rozdzielał i bardzo trudno było ją odtworzyć.
W późnym okresie Muromachi zaczynają się pojawiać tsuby o coraz bogatszej ornamentyce zwane Shoami.

Przegląd innych typów tsub w kolejnym wydaniu.

/-/ Henryk Socha