Artykuł zamieszczony w miesięczniku "SAMURAJ", marzec 2002.


Jedną z wybitnych szkół produkujących tsuby było Kioto. Historia ich produkcji sięga XIV wieku, jednak jej najlepszy okres przypada na XV, XVI wiek. Tuby te są znane jako Kyo Sukashi Tsuba. Wykonywane były głównie z żelaza, jednak na tyle miękkiego, że pozwalało to na precyzyjne wycinanie kształtów. Były one produkowane do połowy XIX wieku, jednak i później współcześni mistrzowie uważali wzory tsub z okresu Muromachi i Momoyama za przykład pięknej prostoty, precyzji a jednocześnie dużej funkcjonalności.

Tsuby Shoami, wykonywane z żelaza, to tsuby o bogatej ornamentyce, czasami różnorodne w odniesieniu do używanego materiału. Słowo "Shoami", które w języku japońskim oznacza "uzdolniony w sztuce", nie wskazywało na konkretne miejsce produkcji, a raczej na styl, który można spotkać w całej Japonii.

Kolejne 2 szkoły, o których warto wspomnieć, to szkoły Owari ( dzisiejsza Nagoja) oraz Akasaka. Tsuby Owari charakteryzowały się tym, że były wykonywane z żelaza i są powszechnie uważane za najwyższy poziom kunsztu mistrzów japońskich. Ornamentyka była bogata, z przewagą wzorów geometrycznych i ażurowa konstrukcja była bardzo przestrzenna. Dla zachowania odpowiedniej wytrzymałości żelazo miało grubość 6 i więcej milimetrów. Tsuby z okresu Muromachi i Momoyama były rzadko sygnowane, dlatego ich ocena polega na wskazaniu estetyki, wyboru wzoru, najczęściej geometrycznego, i nie wiąże się z uznaniem nazwiska czy konkretnej szkoły. Tsuby Akasaka (nazwa pochodzi od przedmieść Edo, czyli dzisiejszego Tokio) miały również ażurowe konstrukcje , krawędzie były często nieznacznie podniesione, co nadawało tubie mocniejszego charakteru zarówno od strony wizualnej jak i faktycznej wytrzymałości.

Trzeba podkreślić, że prawie wszystkie szkoły tsub okresu między XIII i XIX wiekiem miały ze sobą wiele wspólnego i nawet dzisiaj ocena szkoły z jakiej pochodzi nie podpisana tsuba jest przedmiotem różnicy zdań, sporów i diametralnie różnych ocen.

W późnym okresie Edo, a więc od końca XVIII wieku, tsuby zaczynają być prawdziwymi dziełami sztuki. Pamiętamy, że mimo wielowiekowej tradycji, Japonia w tym czasie nie prowadzi już walk ani wewnętrznych, ani zewnętrznych. Ćwiczenia walki na miecze odbywają się głównie w salach treningowych a sam miecz samurajski jest już przedmiotem bardziej dekoracyjnym niż bronią często używaną. Okres pokoju powodował naturalne zmniejszenie zapotrzebowania na miecze, a więc aby sprzedać nowy miecz, należało go zrobić jak najlepiej. Inny silny wpływ miało otwarcie się Japonii na świat , podpisanie pierwszej umowy handlowej z USA w 1854 r., nawiązanie stosunków dyplomatycznych z innymi mocarstwami, oraz rozpoczęcie eksportu zarówno mieczy jak i ich elementów. Otwarcie się Japonii na świat spowodowało, szczególnie w końcu XIX i na początku XX wieku, dosłowny boom na produkty japońskie, a przede wszystkim ogromne zapotrzebowanie na przedmioty sztuki: porcelanę, broń, stare zbroje, drzeworyty (Ukiyo-e) itd. Nie ma więc wątpliwości, że przynajmniej część tsub była wykonywana z myślą o sprzedaży cudzoziemcom i z góry zakładano, że będą to dzieła sztuki, a nie efektywne elementy gardy miecza.

Z tsubami wiąże się również szeroka gama stosowanych symboli, które mogą stanowić przedmiot oddzielnych studiów. Dla przykłady jedynie podam, że od wieków jednym z najpopularniejszych wzorów był tygrys , jako symbol siły, wytrzymałości i szybkości, oraz wzory bambusa, jako symbole wytrzymałości, elastyczności, odporności na huraganowe wiatry, który nie mogą pokonać bambusowych lasów. Tsuby bojowe, używane w walkach były przeważnie wykonane z żelaza, ale są również wykonane ze stali, natomiast im bliżej XX wieku, tym częściej stosowano miękkie metale, przeważnie stopy. Stosowano mosiądz, brąz, miedź oraz stopy z metalami szlachetnymi. Najpopularniejszym był stop złota (3-7 %) z miedzią, zwany Shakudo.

Stare, dobrze zachowane tsuby osiagają wartość kilkuset dolarów, ale te najpiękniejsze, z późnego okresu Edo mogą osiągać poziom nawet tysięcy dolarów USA. Poza tubami ilustrującymi szkoły przedstawione w niniejszym artykule, przedstawiamy również tuby*, które są dowodem najwyższego kunsztu japońskich artystów.

/-/ Henryk Socha